Jepi asaj një model!

Jepi asaj një model!

*D. H. Lawrence*

D. H. Lawrence (1885-1930) ishte një mësues i thjeshtë përpara se të fillonte të shkruante dhe të bëhej një nga novelistët më të mëdhenj anglezë të shek. XX. Novelat e tij më të njohura janë ato që fokusohen në marrëdhëniet burrë-grua, përfshirë Sons and Lovers (1913), Women in Love (1920) dhe Lady Chatterley’s Lover (1928). Ai shkroi gjithashtu edhe histori të shkurtra, ese, poezi, dhe kritika letrare. Në pjesën “Give Her a Pattern!” (Jepi asaj një model), Lawrence bën fajtorë burrat për faktin se nuk janë të aftë t’i pranojnë gratë si qënie të vërteta njerëzore, thjesht të një seksi femëror.

Barra e vërtetë që thyen supet e brishta të grave është se atyre u duhet gjithmonë dhe vazhdimisht të përshtasin vetveten ndaj teorive të burrave mbi gratë, një lojë pjesë e cilës janë bërë gjithmonë. Kur një grua duket e plotësuar, nuk ka ndodhur asgjë tjetër tek ajo vetëm se është duke u kthyer pikërisht në atë që tipi I “burrit të saj” dëshiron që ajo të jetë. E kur një grua bëhet histerike, kjo ndodh pikërisht sepse ajo nuk di ç’të jetë në tërësinë e saj, cilin model të ndjekë, me cilin imazh t’i përshtasë pritshmëritë e saj.

Përderisa, sigurisht që janë kaq shumë burra në këtë botë, janë edhe kaq të shumta teoritë mbi atë se çfarë duhet të jetë një grua. Por burrat vrapin drejt tipizimit dhe është tipi dhe jo individi ai që e formon teorinë apo “idealin” e gruas. Paria e mprehtë e romakëve, prodhuan një teori – apo ideal – të “matron”, i cili përputhej me përpikmëri me epshin tipik romak. “Gruaja e Çezarit duhet të jetë jashtë çdo dyshimi”. Dhe gruaja e Çezarit ia doli bukur të jetë jashtë çdo dyshimi, pak rëndësi ka nëse Çezari i ra në të apo jo. Xhentilmenët që pasuan, për shembull Neroni, prodhuan teorinë e gruas “së shpejtë” dhe gratë që pasuan ishin mjaftueshëm të shpejta për gjithkënd. Dante erdhi me Beatriçen e hirshme dhe të paprekur, dhe Beatriçet, të hirshme dhe të paprekura, nisën të ecin të vet-rëndësishme përgjatë shekujve. Rilindasit zbuluan gruan e dijshme dhe gratë e dijshme gumëzhinë këndshëm në proza dhe poezi. Dickens shpiku gruan-fëmijë. Që nga ajo kohë mizëruan gratë-fëmijë. Ai gjithashtu nxorri versionin e tij të Beatriçes së hirshme, Anjat: të hirshme, por gra që mund të martohen. George Eliot e imitoi këtë model, dhe ky u konfirmua. Gruaja e fisme, gruaja e pastër, nëna e devotshme zuri tërësisht skenën dhe u përpunua – thënë thjesht- deri në vdekjen e saj. Nënat tona të fisme i përkisnin këtij lloji. Kështu që ne djelmoshat e ndriçuar dhe të velur nga figurat e nënave tonë të fisme, u prirëm të rikthehemi tek gruaja-fëmijë. Nuk kishim ndonjë ide shumë të qartë mbi fundin e asaj që kërkonim. Dinim vetëm se gruaja-fëmijë do të duhej të ishte disi e ngjashme me një vocërrak. Dhe ky ishte stili i ri që u shtua, për shkakun e vetëm se djemtë e rinj tmerrohen nga gruaja e vërtetë. Ajo është një urë që çon në rrezik. Ajo është një çrregullim, sikundër Dora e Davidit. Jo, jo! Më mirë le të jetë ajo një djalkë i vogël, kjo jep më shumë siguri. Dhe ja ku është tashmë ajo, një send i vogël, e ngjashme me një djalkë.

Sigurisht që ka edhe tipe të tjerë. Burrat e aftë prodhojnë gjithmonë idealin e gruas së aftë. Mjekët prodhojnë infermieren e aftë. Afaristët prodhojnë sekretaren e aftë. Dhe kështu përfitohen të gjitha llojet e grave. Mund të prodhosh deri edhe sensin mashkullor të krenarisë (në çfarëdo sasie të tejskajshme dhe misterioze të jetë kjo) tek gruaja, mjafton vetëm që një burrë të ketë dëshirë për këtë.

Nuk mund të lemë jashtë edhe idealin e brendshëm sekret të të gjithë burrave: gruaja kurvë. Janë kaq të shumta ato gra që jetojnë brenda kësaj ideje, vetëm e vetëm sepse burrat e tyre e dëshirojnë këtë.

Dhe kështu gratë e shkreta i asgjëson fati. Nuk është çështja se gruaja nuk mendon – ajo mendon. Ajo ka premisat që ka edhe burri. Ndryshimi i vetëm është se ajo kërkon një model. Më jep një model dhe unë do ta ndjek! Ky do të jetë vajtimi i gruas gjithmonë. Sigurisht, vetëm në rast se ajo tashmë e ka zgjedhur këtë model shumë hershëm, atëherë mbase, mund të deklarojë se është tërësisht vetja e saj dhe asnjë ide burri mbi gruan nuk ka tashmë ndonjë influencë mbi të.

Megjithatë tragjedia e vërtetë nuk është se gruaja kërkon dhe është e thënë që gjithmonë të kërkojë për një model gruaje. Tragjedia nuk është as se burrat i japin asaj modele kaq fyese: gratë-fëmijë, vajzat me fytyrë prej djalke të vogël, sekretaret e pagabueshme, bashkëshortet fisnike, nënat e vet-sakrifikueshme, gratë e pastra që i sjellin në jetë fëmijët nën ftohtësinë e virgjërisë, kurva që poshtërojnë veten vetëm për të kënaqur burrat; të gjitha modele të tmerrshme të gruas, modele që burrat injektojnë tek gratë, të gjitha janë modele krejtësisht çorientuese prej natyrës esenciale njerëzore. Burri është i gatshëm ta pranojë gruan si të barabartë me të, si një burrë me funde, si një ëngjëll, si një djall, ta pranojë si një fytyrë-fëmije, një makinë, një mjet, një gjoks, si një mitër, një palë këmbë, një shërbyese, një enciklopedi, një ideal apo një plerë; e vetmja gjë që ai nuk do të pranojë kurrë mbi të, është esenca e qënies së saj njerëzore, një qënie e vërtetë njerëzore e seksit femëror.

Por nuk është as kjo tragjedia e vërtetë. Absurditeti, shpesh si në biznesin e Dante-Beatriçes, modeli më dëmsjellës dhe krejtësisht çnjerëzor, ku për sa i takon Beatriçes, ajo duhej të vazhdonte të qëndronte e pastër dhe e paprekur gjatë gjithë jetës së saj, ndërkohë që Dante të kishte një grua të bëshme dhe shtëpinë e tij të mbushur plot fëmijë – as kjo nuk është më e keqja. Më e keqja e gjithë kësaj është se sapo gruaja të jetë përshtatur me përpikmëri me modelin që burri ngriti, burri nuk e pëlqen më atë. Ka refuzime të fuqishme në rradhët e burrave për vajzën-djalkë-Eton, përderisa tashmë ajo është aktualizuar si model. Sigurisht ajo është e këndshme për t’u treguar në publik, është absolutisht një send. Por djelmoshat që e sollën në jetë prodhimin e saj, në privacinë e tyre e urrejnë atë dhe në brendësinë e tyre u kanë ardhur zorrët në fyt prej saj.

E më pas vjen koha e martesës dhe modeli shkatërrohet tërësisht. Djaloshi martohet me vajzën-djalkë-Eton, dhe nis e urren tipin e saj. Menjëherë mendja e tij fillon të luajë histerikisht me të gjithë tipet e tjera të mundshme: Anjezat e fisme, Beatriçet e hirshme, Dorat e varura dhe vajzat epshore të qejfit. Ai gjendet në një huti çoroditje. Sapo gruaja e shkretë arrin t’i përshtatet një tipi, ai do të dëshirojë një tjetër model. Dhe këto janë kushtet ku lulëzon martesa moderne.

Gruaja moderne nuk është në të vërtetë mendjelehtë, por burri modern po. Kjo më duket mënyra më e drejtë për t’i vënë kapakun kësaj çështje. Burri modern është një idiot dhe djaloshi modern është një idiot me brirë. Ai bën rrëmujë qind-fish më të madhe me gratë e tij se sa mund të ketë bërë ndonjëherë burri modern. Kjo për shkakun se ai nuk e di absolutisht se çfarë dëshiron të jetë gruaja e tij. Ne mund të shohim sot ndryshimet në modelet e grave të ndjekin njëri-tjetrin, shpejt dhe rrëmbimthi, sepse djaloshi histerik nuk ia ka kurrkund haberin se ç’kërkon. Gratë shihet të veshin zhupone të rënda prej hekuri nën fustanet e tyre – pse a nuk është edhe ky një model? – të mbushin krahët me rruaza si lëkurë-gështenja lakuriqe në Afrikën e mesme – ose ato mund të mbartin pazmore tunxhi, deri edhe uniformën e rojeve mbretërore. Ato mund të jenë gjithçka. Sepse djaloshi i sotëm ka dalë mendsh dhe nuk e di se çfarë kërkon.

Gratë nuk janë të lehta, por u duhet të jetojnë sipas një modeli. Ato e dinë se mendjelehtit janë vetëm burrat dhe as që e respektojnë me të vërtetë modelin që ndjekin. Por, ja që u duhet një model prej burrit, ndryshe nuk mund të jetojnë.
Gratë nuk janë të lehta. Ato kanë logjikën e tyre, edhe pse nuk është e tipit mashkullor. Gratë kanë logjikën e emocionit, ndërsa burrat atë të arsyetimit. Janë dy anë plotësuese dhe në kundërti. Por logjika emocionale e gruas nuk është më pak e vërtetë, ose më pak e qëndrueshme se logjika e arsyes së burrit. Vetëm se funksionon ndryshe.

Dhe vërtetë që gruaja nuk e humb kurrë këtë logjikë. Ajo mund të kalojë vite të tërë duke jetuar sipas një modeli mashkullor. Por në fund logjika e çuditshme dhe e tmerrshme e emocionit do të ngrejë krye dhe do ta shkatërrojë këtë model, nëse emocionalisht ai nuk e ka përmbushur gruan. Ky është shpjegimi i pjesshëm i ndryshimeve të çuditshme tek gratë. Për vite me rradhë ato e çojnë jetën duke qënë Beatriçe ose gra-fëmijë. Pastaj, sa hap e mbyll sytë dhe… – Buum! Beatriçja e hirshme bëhet diçka krejt tjetër, gruaja fëminore kthehet në një luaneshë që buçet. Modeli nuk e mbushi gruan emocionalisht.

Ndërsa burrat janë të lehtshëm. Ata bazohen në logjikën e arsyes, ose të paktën kjo pritet prej tyre. Dhe ata shkojnë e sillen, veçanërisht në lidhje me gruan, në një mënyrë shumë më të paarsyeshme se sa ajo femërore. Ata shpenzojnë vite duke stërvitur tek gruaja tipin fytyrë-bebe-çunak-vocërrak, derisa kanë vjelë perfekten prej saj. Dhe në momentin që e martojnë, duan diçka tjetër. Oh, kujdes o grua e re! Kujdes burrat që të admirojnë! Në momentin që t’i kanë hedhur grepat, ata do të duan diçka krejt tjetër. Kur martohen me tipin fytyrë-bebe-çunak-vocërrak, papushim fillojnë të përvuhen për Anjet e fisme, të pastra dhe magjike, ose për gruan pafundësisht nënë, me një kraharor të mbushur ngushëllimi, ose për gruan perfekte biznesmene, ose prostitutën epshore mbi çarçafë të zinj të mëndafshë, ose për lajthitjen më të çmendur: kombinimin e të gjitha këtyre në një grua të vetme. Dhe kjo është logjika e arsyes! Kur bëhet fjalë për gruan, burrat modernë janë idiotë. Ata nuk e dinë se çfarë duan dhe kështu ata asnjëherë nuk mund ta duan atë që arrijnë ta kenë në duar. Duan tortë me krem dhe njëkohësisht proshutë dhe vezë dhe njëkohësisht qull me kos. Ata janë mendjelehtët! Ah sikur gratë të mos kishin nevojë për këtë model!

Por është e vërtetë jetike që gruaja e ka të domosdoshme ta ngrejë jetën e saj sipas modelit të burrit. Dhe ajo i dhuron më të mirën prej vetes së saj një burri, i cili është i aftë t’i dhurojë një model që e plotëson atë, model rreth të cilit ajo do të ndërtojë jetën e saj. Por sot, me një kosh modelesh të lyr-lyrshëm, që do të duhej të ishin bazë për një jetë, çfarë do të mundte gruaja t’i dhuronte burrit të saj përveç një plehërishte erëkeqe emocionesh? Ç’dreqin do të kishte mundësi një grua t’i jepte një burri, i cili prej saj dëshiroi me ngulm një fytyrë djaloshi vocërrak? Ç’dreqin tjetër do të mund t’i ofronte përveçse jargëve të një gjysmaku? – Dhe për arsye se gratë nuk janë mendjelehta dhe nuk u fluturon mendja shpejt, kjo grua i dhuron burrit disa gërmicje të ndyra dhe të ashpra me kthetrat e saj, duke e bërë atë të vërë kujën për çfarë zgjodhi të bëjë – duke ia ndryshuar sa hap e mbyll sytë modelin.

Buuh! Burrat janë idiotë! Nëse duan gjësend prej grave le t’u japin atyre një gjë për të qënë duke përmbushur denjësisht idenë e të qënurit grua – jo këto modele të gënjeshtërt, ide të lëtyrshme mendjelehtësh.

Perktheu: Gerda Dalipaj

4 lexues e pelqejne kete shkrim.

S’me pelqen.